Historia etologii w Polsce

© Jerzy Andrzej Chmurzyński (j.chmurzyński@nencki.gov.pl)

---

Poświęcenie uwagi tradycjom i perspektywom badań etologicznych w Polsce ma nie tylko znaczenie poznawcze, ale i heurystyczne, gdyż owocna praca wymaga uświadomienia sobie, dokąd i jaką drogą się idzie; to zaś wymaga uświadomienia sobie, skąd się wyszło - czy to dla uniknięcia dawnych błędów, czy też dla kontynuowania tego, co w przeszłości było dobre.

Zachowanie się jest cechą szczególną, sui generis, zwierząt i ludzi. Nic też dziwnego, że fascynowało ono naszych rodaków tak, jak to miało miejsce od pradawnych czasów u innych ludzi. Jak wiadomo, współczesna nauka w szczególny sposób zajęła się obyczajami i zachowaniem się zwierząt w XIX wieku. Można tu wymienić choćby H. Spencera (1820-1903), J. -H. Fabre'a (1823-1915), G.J. Romanesa (1848-1894), J. Lubbocka (1834-1913), J. Loeba (1859-1924), E. Wasmanna (1859-1931), czy A. Forela (1859-1931). W naszym kraju była to pora szczególnie niesprzyjająca czystej nauce. A jednak problematyka ta i u nas nie pozostawała nie zauważona. Świadectwem tego były najpierw tłumaczenia i oryginalne książki z tej dziedziny; na prace doświadczalne trzeba było bowiem poczekać do XX wieku.

Listę publikacji rozpoczyna tłumaczenie w obszernym skrócie Antoniego Kośmińskiego (1828) 2-tomowego dzieła J.J. Viréya Historia obyczajów i instynktu zwierząt, t. I. Zwierzęta grzbietne, t. II. Zwierzęta niegrzbietne, które następnie w całości przetłumaczył i wydał w 1844 pt. Historia obyczajów i zmyślności zwierząt zoolog Antoni Waga (1799-1890, brat Jakuba), który je też opatrzył przypisami - uzupełnieniami i komentarzami (nie zawsze trafnymi). W 1873, również nakładem S. Orgelbranda w Warszawie ukazała się Psycho-zoologia czyli nauka o zmyślności i rozwoju władz umysłowych u zwierząt Jakuba Henryka Lewandowskiego (1807-1882), weterynarza, w latach 1841-1842 wicedyrektora tzw. II warszawskiej Szkoły Weterynaryjnej; w 12 zaś lat później, w 1885 ukazał się nakładem Kasy im. Mianowskiego Początek i rozwój umysłowości w przyrodzie Wiktora Feliksa Szokalskiego (1811-1891), doktora medycyny, okulisty, w latach 1857-1862 profesora Akademii Medyko-Chirurgicznej w Warszawie, później (1861 [lub 1862]-1871) profesora Szkoły Głównej, a także od 1858 do końca życia - lekarza naczelnego Instytutu Oftalmicznego w Warszawie. W 1893 wyszedł w Warszawie Charakter zwierząt Henryka Wiśniewskiego, a w 1905 [w „Bibliotece Dzieł Wyborowych”, t. 377] - Czy zwierzę nie ma rozsądku? Th. Zella (właśc. Leopolda Bauke), tłumaczone przez polskiego biologa o inicjałach M. S. - być może Michała Siedleckiego. W 1912-1913 wydano w Warszawie 2 tomy Miłości w przyrodzie Wilhelma Bölschego, a w 1929 „Biblioteka Dzieł Naukowych” wydała Fizykę miłości Rémy'ego de Gourmonta.

Były to wszystko książki przeznaczone dla tzw. „inteligentnego ogółu”. Za nimi poszły dużo bardziej popularne, przeważnie na poziomie licealnym i szkolnym. W 1872 w Warszawie wyszły Szkice z życia zwierząt G.H. Lewesa, tłumaczone przez Artura Popławskiego, w 1873 nakładem wielce zasłużonej dla polskiego przyrodoznawstwa oficyny wydawniczej Gebethnera i Wolffa w Warszawie pojawiło się Życie i obyczaje zwierząt Wincentego Niewiadomskiego, w 1901 inny, równie zasłużony wydawca, Michał Arct wydał w Warszawie Zwierzęta współbiesiadnicze Bohdana Dyakowskiego, w 1902 [w „Bibliotece Dzieł Wyborowych”, t. ???] wyszło zaś tłumaczenie 2-tomowej książki Ernesta Menaulta Miłość macierzyńska u zwierząt, w 1925 M. Arct wydał w Warszawie Zwierzęta gimnastykują się (oryg.: La vie curieuse des bêtes) Goupina, „Księgarnia Polska” T-wa Polskiej Macierzy Szkolnej z Warszawy wydała w 1928 Obyczaje zwierząt Zofii Cieszkowskiej. Tu można też wzmiankować książeczkę Heleny Grotowskiej Wzajemne zależności świata zwierzęcego i roślinnego (Poznań: księg. św. Wojciecha, b.d.). Wśród tych książek szczególnie niekorzystnie merytorycznym poziomem odbijają niestety przestarzałe i przeładowane materiałem anegdotycznym, a także odwołujące się do skompromitowanych niebawem „danych” o „liczących” koniach i „mówiących” psach - książki, skądinąd zasłużonej na polu walki o prawa zwierząt Janiny Maszewskiej-Knappe (1886-1958): Tajniki świata zwierzęcego (Warszawa: Wyd. „Rzeczy Ciekawych” 1927), Zagadnienia psychiki u zwierząt (Warszawa: Druk. Artystyczna 1930), za którymi poszedł opublikowany w Czasopismie Przyrodniczym Ilustrowanym, 6, 1932 z. 7-8 artykuł pt.: W sprawie psychologii ptaków.

Poprawę na rynku wydawniczym w interesującej nas dziedzinie znaczą dopiero publikacje Jana Dembowskiego, Jana Żabińskiego i Romana J. Wojtusiaka oraz dość licznej rzeszy popularyzatorów nauki i przyrody.

Zwiastunem tego było pierwsze na wysokim, profesjonalnym poziomie opracowanie Anny Drzewiny-Bohn (podpisującej się A. Bohn-Drzewina): Psychologia porównawcza zwierząt (W: Poradnik dla samouków, t. X: Zoologia II: Histologia, fizjologia zwierząt, embriologia, psychologia porównawcza zwierząt. Warszawa 1932, ss. 506-554), które z czasem zupełnie poszło w niepamięć, tak że moje pokolenie zaczynało dopiero od wspaniałej Historii naturalnej jednego pierwotniaka (Warszawa: Inst. Wyd. „Bibl. Polska” 1924, wyd. 5. - Warszawa: KiW 1962) i behawioralnych rozdziałów czarujących Szkiców biologicznych (Lwów: PWKS 1927) biologa, zoopsychologa i protozoologa, Jana Dembowskiego (1889-1963, ucznia W. Dogiela, H. Przibrama i w latach 1918-1926 Romualda Minkiewicza). Przygotowane przezeń następne publikacje - tym razem ściśle z psychologii zwierząt - wskutek wojny spóźniłyZachowanie się zwierząt się w stosunku do stanu przedstawionej w nich wiedzy o około 10 lat: Psychologia małp wyszła w 1946 (Warszawa: „Książka”), zaś Psychologia zwierząt (Warszawa: „Czytelnik”) - w 1947 r. Niemniej wszakże były to pierwsze w polskiej etologii po II wojnie światowej oryginalne książki na wyższym poziomie, opatrzone spisem źródłowego piśmiennictwa: Psychologia małp w wydaniu polskim (wyd. 2. w 1951), a także włoskim (1950), niemieckim (1956) i rosyjskim (1963), Psychologia zwierząt wykaz bibliografii miała niestety tylko w wydawnictwach zagranicznych (niemieckim - 1955 i rosyjskim - 1959). Autor ten kontynuował też przedwojenną produkcję popularnych książeczek, jak Zachowanie się zwierząt i ich rozwój (Łódź: Łódzkie T-wo Naukowe 1949). Dotrzymywały im kroku - programowo bardziej popularnego poziomu książki Jana Żabińskiego (1897-1974), zoologa, fizjologa i hodowcy, zasłużonego organizatora i w latach 1929-1950 dyrektora Ogrodu Zoologicznego w Warszawie, który też w latach 1952-1954 był wykładowcą fizjologii w Państw. Wyższej Szkole Pedagogicznej w Warszawie. Szczególnym tytułem do jego sławy stała się dokonywana z niezwykłym talentem radiowa popularyzacja wiedzy o obyczajach i psychologii zwierząt, w której współpracowały z nim - zoolog, Jadwiga Wernerowa (1898-1980) i etolog (zwł. człowieka), Zuzanna Stromenger (ur. 1925) - później jego następczyni w tej roli, której sekunduje Ewa Joanna Godzińska (ur. 1955) z Instytutu im. Nenckiego PAN. Oprócz publikacji monograficznych audycji poświęconych poszczególnym gatunkom zwierząt (por. Z życia zwierząt t. 1-6, Warszawa: „Iskry” 1964-1969) był Żabiński autorem dwóch ważnych książeczek: Z psychologii zwierząt (Warszawa: PZWS 1956) i - na nieco wyższym poziomie - Porozumienie ze zwierzęciem (Warszawa: „Czytelnik” 1953, wznowionej następnie w 1957 w „Bibliotece Problemów” [t. 10]). Spod jego pióra wyszedł też przeznaczony dla użytku studentów artykuł Zagadnienia zoopsychologii [w Mat. do naucz. psychologii, ser. I. t. 1. Warszawa: PWN 1969].

Wraz z nim wyszedł tamże artykuł Zasadnicze pojęcia i metoda interpretacji w zoopsychologii Romana J. Wojtusiaka (1906-1987), zoopsychologa i lepidopterologa, ucznia K. von Frischa i T. Garbowskiego, następcy tego ostatniego w kierowaniu Zakładem Psychogenetycznym UJ, po II wojnie światowej przekształconym w Zakład Zoopsychologii i Etologii Zwierząt. W 1971 inny jego artykuł, Zoopsychologia i etologia pojawił się w I t. Biologii XX wieku (Warszawa: WP); potem zaś wyszły dwa skrypty uczelniane UJ [nr 388 i 529]: Zoopsychologia. (Etologia doświadczalna) (Kraków: 1981) i Etologia opisowa zwierząt. (Obyczaje zwierząt) (1986), stanowiące zapis jego wykładów prowadzonych od 1935; obie pozycje zawierają wykaz wybranego piśmiennictwa, przy czym druga z nich - prac źródłowych. Autor jest znany już od przed wojny ze swej bardzo instruktywnej, choć napisanej dla dzieci (wspólnie z H. Łuczyńską) książki Z życia i obyczajów zwierząt (Kraków: Księgarnia Powszechna 1938), a także z (wydanej również w 1938 przez „Książnicę Atlas” w serii „Biblioteczki Biologicznej” [z. 11]) książeczki dla uczniów szkół średnich: Instynkt i jego przejawy w świecie zwierzęcym. Po wojnie odpowiadała jej poziomem popularyzatorskim książka I zwierzęta nie samym chlebem żyją (Warszawa: PWRiL 1956) oraz Słonięta, małpięta, uczucia i... plusz (Warszawa: NK 1977) Piotra Kordy (ur. 1922) weterynarza i etologa, znakomitego popularyzatora nauki, 1975-1990 docenta w Instytucie Nenckiego i przez pewien czas kierownika pracowni etologii w tym instytucie.

Osobne miejsce zajmują prace o charakterze metodologicznym oraz namysł metanaukowy nad naukami behawioralnymi wraz z etologią, podejmowane w Polsce w ostatnich dwudziestu latach; tu można wymienić artykuły E. Kośmickiego, A. Pobojewskiej i K. Szewczyka.

Do nurtu książek napisanych przez wybitnych specjalistów należy też popularyzacja obyczajów zwierząt z określonych grup systematycznych. Można tu wymienić Z biologii ptaków (Warszawa: KiW 1950) oraz Tajemnice ptaków (Warszawa: NK 1980) ornitologa, Jana Sokołowskiego (1899-1982), od 1948 profesora zoologii Uniw. A. Mickiewicza w Poznaniu. Zalicza się tu również wiele innych publikacji, jak -

• Świat ssaków (1. wyd. - Lwów: Książnica Atlas 1937, 2. wyd. - Warszawa: „Książka” 1948) Romana Poplewskiego (1894-1948), wybitnego anatoma, ucznia E. Lotha, autora oryginalnego terminu „zestrój ruchowy”. Poplewski był w latach 1931-1938 profesorem anatomii opisowej zwierząt domowych na wydziale weterynarii UW, a od 1945 r. profesorem anatomii opisowej człowieka na wydziale lekarskim UW.
 
• Krecia robota Zbigniewa Chrzanowskiego (1924-1984), zoologa (Warszawa: PZWS 1970).
 
• Pająk - tkacz, inżynier i myśliwiec (Lwów: PWKS 1934, wyd. 4. opracowane przez Izabelę Mikulską - Warszawa: PZWS 1963) oraz Dzień w mrowisku i Świat mrówek (Lwów: PWKS 1933) Witolda Adolpha (1903-1941), biologa, ucznia Jana Prüffera (1890-1959), Jana Wilczyńskiego (1891-1970) i J. Dembowskiego. Autor ten przetłumaczył też na polski Życie pszczół K. [von] Frischa (Warszawa: Trzaska, Evert i Michalski 1935).
 
• Służba zdrowia w świecie owadów [wg J.-H. Fabre'a] (Kijów: L. Idzikowski „Drukarnia Polska” [„Złote Iskierki” Nr 8] 1916, wyd. 5. - „Wiedza” 1948) Zofii Bohuszewiczówny (1884-1953), biologa, szczególnie zasłużonej popularyzatorki dzieła i życia słynnego etologa-entomologa francuskiego J.-H. Fabre'a, założycielki i wieloletniej (1932-1939) redaktorki popularyzatorskiej serii wydawniczej dla uczniów: „Biblioteczka Przyrodnicza”, po wojnie zaś - jej kontynuatorki: serii przyrodniczej „Biblioteczki Popularno-Naukowej 'Wiedzy'”.
 
• Saga rodu sześcionogów (Warszawa: LSW 1984) Witolda Koehlera (ur. 1909), entomologa, myrmekologa, od 1954 profesora w Zakładzie Ochrony Lasu Inst. Badawczego Leśnictwa w Warszawie.
 
• Muchy i człowiek (Warszawa: PWN 1958) Przemysława Trojana (ur. 1929), entomologa i ekologa, od 1971 profesora w Instytucie Zoologii, a następnie - w Inst. Ekologii PAN.
 
• Z życia mrówek (Lwów: Książnica Polska 1923) Jarosława Łomnickiego (1873-1931), entomologa, myrmekologa, paleozoologa i geologa, od 1915, po śmierci ojca, Mariana, kierownika Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie.
 
• Z życia mrówek (Warszawa: PZWS 1958) Jana i Janiny Dobrzańskich (ur. odpowiednio 1922 i 1919), myrmekologów z Instytutu Nenckiego PAN, gdzie Jan był 1972-1990 docentem.
 
• Z tropu w trop czyli czytanie tropów i śladów zwierząt (Kraków: PROP 1946) Jana Marchlewskiego (1908-1961), zoologa i zootechnika, ucznia Z. Grodzińskiego, od 1954 profesora anatomii zwierząt domowych WSR w Krakowie.
 
• Wędrówki ptaków (Lwów: PWKS 1934) i inna książeczka pod tymże tytułem (Warszawa: PZWS 1954) Janusza Domaniewskiego (1891-1954), zoologa- ornitologa i zoogeografa, w latach 1944-1949 profesora zoologii i zoogeografii UMCS w Lublinie, potem 1950-1952 kustosza Muzeum Ornitologicznego w Cieplicach.
 
• Wędrówki ptaków R.J. Wojtusiaka (Warszawa: „Czytelnik” 1948).
 
• Wędrówki zwierząt lądowych i wodnych opisał też (Warszawa: PZWS 1953) Józef Fudakowski (1893-1969), zoolog i zoogeograf, [1960-1963] profesor zoogeografii UJ.
 
• Wędrówki i orientacja przestrzenna nietoperzy (Kraków: PWN 1971) Wincentego Harmaty (ur. 1933), etologa, docenta, a potem prof. UJ.

Oprócz ksiązek pisanych przez specjalistów niemało było innych, autorstwa popularyzatorów przyrody, zazwyczaj opisujących obyczaje zwierząt z myślą o czytelniku młodym lub bardzo młodym. Z prac monograficznych można tu przytoczyć:

• Mrówki (Kraków: F. Kluczycki 1897) Stanisława [Edmunda] Kluczyckiego (1829-1900), popularyzatora przyrody i działacza rybackiego.
 
• Tajemnice mrowisk (Przemyśl: Wyd. Książnicy Naukowej [Czytanki Przyrodnicze t. 1] 1927) Janiny Rybczyńskiej.
 
• Owady-ogrodnicy (Poznań: Księg. św. Wojciecha 1928) Albertyny Kujawskiej.

Niezłą merytorycznie popularyzację etologii (choć niestety rojącą się od usterek redakcji) oferuje książeczka

• Instynkt?... (Warszawa: PZWS 1971) leśnika, Witolda Tyrakowskiego (1915-1982).

Wśród popularnych książek znajdujemy też, często drobne, publikacje dotyczące szerszych grup zwierząt, albo ogólnych tematów - niekiedy pióra wybitnych autorów, jak

• Mowa zwierząt Jana Dembowskiego (Lwów: PWKS 1933).
 
• Nasze ptaki wędrowne (Warszawa: M. Arct 1913), a zwłaszcza przepiękne fenologiczne epopeje z mnóstwem szczegółów dotyczących zaachowania się naszych zwierząt: Nasz las i jego mieszkańcy (Warszawa: M. Arct 1898; VII wyd. 1947), a zwłaszcza Z naszej przyrody. Obrazy z życia zwierząt i roślin krajowych (Warszawa: M. Arct 1909, ost. IV wyd. 1926) wszechstronnego biologa, utalentowanego autora licznych podręczników szkolnych, Bohdana Dyakowskiego (1864-1940), ucznia A. Wrześniowskiego - które wielu pociągnęły do pracy na niwie etologii, tak jak wpływały książki Fabre'a, Dembowskiego i Wojtusiaka. Podobny profil do Z naszej przyrody miały
 
• Przechadzki przyrodnicze Bronisława Gustawicza (1852-1916) i Emila Wyrobka (1906-1947): Wśród lasów i pól oraz Wśród dolin i gór (Warszawa: M. Arct 1914), autorów znanego podówczas 5-tomowego Życia zwierząt, napisanego w konwencji A. Brehma (Wiedeń: Bondy). Bardzo dobrze jest napisana książeczka -
 
• Mowa zwierząt (Warszawa: IW „Nasza Księgarnia” 1988) Anny Siwkiewicz(ur. 1951).

Do tej kategorii należą liczne książeczki dla dzieci o obyczajach zwierząt pióra Cecylii Lewandowskiej (1902-1989), jak Zwierzęta budują (Warszawa 1952), Opowiadania o czystości zwierząt (Warszawa 1954).

Szczególny charakter ma popularyzacja zbeletryzowana. Do tego rodzaju książek, w zajmującej fabule podającej młodzieży wiadomości o zachowaniu zwierząt, należy

• Doktór Muchołapski. Fantastyczne przygody w świecie owadów (Warszawa 1890, po II wojnie światowej wznowione w skróconej wersji - Warszawa: „Czytelnik” 1957) Erazma Majewskiego (1858-1922), archeologa, zoologa i socjologa.

Tu można też wymienić

• Księgę puszczy (Warszawa: LSW 1965) Tytusa Karpowicza (ur. 1915), leśnika i ornitologa, który w niej pomieścił także własne obserwacje (zob. np. na str. 493 uwagę o obyczajach leczniczych u zwierząt).

Ważne miejsce w tym nurcie należy się myśliwskim powieściom dla młodzieży - Włodzimierza Korsaka (1886-1973), podróżnika, myśliwego, pisarza, malarza i fotografika-przyrodnika, w latach 1929-1939 łowczego w Dyr. Lasów Państw. w Wilnie, a potem 1945-1949 w Gorzowie Wlkp.:

• Ku indyjskiej rubieży (Poznań: Księgarnia św. Wojciecha 1923, 1. wyd. powojenne - Warszawa: NK 1957), stanowiąca opowieść z wyprawy zoologiczno-myśliwskiej w latach 1917-1918 w góry pn. Persji - i
 
• Na tropie przyrody (Poznań: Księg. św. Wojciecha 1922), dotycząca przyrody białoruskiej dawnych pn.-wsch. kresów Rzeczypospolitej, której przeróbką byla powojenna książka Na tropach przyrody (Olsztyn: Wydawn. „Pojezierze” 1962), o podobnej akcji rozgrywającej się na Mazurach.

Autor, który [na str. 119-122] wyłożył w pierwszej z nich swe credo na temat istoty „prawdziwego” myśliwstwa, w do dziś słusznych słowach wypowiedział [na str. 276] pogląd na znaczenie amatorstwa w obserwowaniu przyrody, do którego są powołani wszyscy myśliwi.

Nie powinno więc dziwić, że w „prehistorii” etologii opisowej życia zwierząt znajdziemy polskich myśliwych; wśród nich było bowiem wielu ornitologów - obserwacja ptaków ma zaś najdawniejszą tradycję, choć do drugiej połowy XX w. stanowiła ona tylko uboczny nurt działań naszych badaczy. I tak

• Konstanty [Roman] Jelski (1837-1896), zoolog i podróżnik, prowadził wspólnie z Janem Sztolcmanem (1854-1928), ornitologiem i podróżnikiem, badania ptaków Peru i Ekwadoru, których dane opracował następnie Władysław Taczanowski (1819-1890), zoolog, ornitolog i myśliwy, uczestnik (wraz z A. Wagą) wyprawy A. i K. Branickich do pn. Afryki. Ten ostatni dokonywał też własne obserwacje życia ptaków na wolności, które publikował - podobnie jak spostrzeżenia o ich wędrówkach.

Świetnym obserwatorem życia zwierząt wschodniej Syberii był

• Wiktor Ignacy Godlewski (1831-1900), ornitolog, który opisał wiele z nich we wspólnych z Benedyktem Dybowskim (1833-1930) pracach zoologicznych dotyczących Bajkału. Dostarczył też wiele danych do opracowywanej przez W. Taczanowskiego ornitofauny Syberii.
 
• Biologią ptaków zajmował się Kazimierz Wodzicki sen. (1816-1886), ornitolog, bystry obserwator biologii ptaków. Opublikował on liczne popularne monografie ich obyczajów - zawierając w nich wiele własnych spostrzeżeń.
 
• Znane są też badania Michała Siedleckiego (1873-1940) - krakowskiego zoologa, podróżnika, literata i plastyka, po A. Wierzejskim profesora w UJ [1912-1939], a także [w latach 1919-1921] w USB w Wilnie, zmarłego w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen - nad sposobem życia jawajskiej żaby latającej, jak również jego publikacja o locie spadochronowym owadów.
 
• Cykle opowiadań o życiu afrykańskich zwierząt łownych opublikował Łowcu Polskim podróżnik Antoni Pisuliński (1860-1950).
 
• Szczególne zainteresowanie obyczajami zwierząt zdradzał Stanisław Konstanty Pietruski (1811-1874), zoolog i sadownik, organizator prywatnego ogrodu zoologicznego w Podhorodcach, istniejącego w latach 1833-1848, zawierającego ok. 500 gatunków zwierząt, głównie ptaków. Współpracował z J. Ch. Brehmem, który korzystał z jego zbiorów.
 
• Maksymilian Siła-Nowicki (1826-1890), zoolog, entomolog, pedagog, od r. 1866 profesor zoologii UJ - opublikował monografie o świstaku, kozicy i - zwłaszcza godną wzmianki - o pleniu kopalińskim (Sciara militaris; Roczn. T-wa. Nauk. Krak., 37, 1868, ss. 217-325; por. Przegl. zool., 32, 1988 Nr 4, ss. 517-528; Wszechświat, 93, 1992 Nr 3, ss. 65-69). Do jego uczniów należał A. Wierzejski i W. Kulczyński.
 
• Uczniem M. Siła-Nowickiego był też Marian Alojzy Łomnicki (1845-1915), zoolog, paleontolog i geolog, ojciec Jarosława, dr h.c. Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Od najmłodszych lat był on współpracownikiem Muzeum im. Dzieduszyckich, a od 1905 r. jego kustoszem. Prócz prac faunistycznych prowadził badania i obserwacje nad różnymi gatunkami zwierząt, które zaowocowały zapiskami zoologicznymi o jaszczurce zwince, żółwiu, mrówkolwie oraz o symbiozie raka rzecznego z mszywiołem.
 
• W nowszych czasach wiele obserwacji z obyczajów i wędrówek motyli poczynił entomolog z Instytutu Zoologii PAN, Stanisław Adamczewski (1909-1987), zaś Jan Prüffer (1890-1959), uczeń M. Siedleckiego, [w latach 1930-1939] profesor zoologii USB w Wilnie, a od 1945 r. prof. UMK w Toruniu - przy okazji badań nad sensillami chemicznymi brudnicy zajął się wabieniem samców przez samice tych motyli.

Za pośrednio związanych z omawianym nurtem badawczym należy uznać ornitologów pracujących przed wojną w Państw. Muzeum Zoologicznym, a po wojnie w Inst. Zoologii PAN, ostatnio zaś w Stacji Badania Przelotów Ptaków w Górkach Wsch. - nad wędrówkami ptaków. Badania w istocie etologiczne obserwuje się też u wielu protozoologów (Stanisław Dryl [ur. 1922], Marek Doroszewski [1929-1985]), a także ichtiologów (jak Karol Starmach [1900-1988]) i fizjologów, co - obok prac monograficznych - niekiedy wyrażało się w prowadzonych przez nich wykładach. Dotyczy to np.

• Jana [Kazimierza] Sosnowskiego (1875 [1876?]-1938), wszechstronnego fizjologa, interesującego się żywo psychologią zwierząt (jego uczniem był Jan Żabiński). Uczony ten był w latach 1911-1916 kierownikiem pracowni fizjologii zwierząt T-wa Naukowego Warszawskiego, wykładał w latach 1911-1918 fizjologię zwierząt w Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, od 1918 zaś był profesorem fizjologii zwierząt i zoologii SGGW w Warszawie.
 
• Romana [Mariana] Kuntzego (1902-1944), zoologa i zoogeografa, od 1937 profesora zoologii SGGW w Warszawie, który elementy etologii i zoopsychologii zawarł w podręczniku Zarys zoologii ogólnej (Warszawa: [skrypt SGGW] 1943, wznowionym w 1947 r.), jak również
 
• w zamiarze Mariana Gieysztora (1901-1961), zoologa i hydrobiologa, wygłoszenia w 1950 wykładu monograficznego na UW „O niektórych zagadnieniach ekologii, etologii i psychologii zwierząt”, który ku zrozumiałemu zawodowi piszącego te słowa nie doszedł niestety nigdy do skutku.

Ostatnio pojawili się autorzy zajmujący się tematyką etologiczną. W Poznaniu filozof Eugeniusz Kośmicki napisał kilka prac o etologii. Sui generis podręcznikiem metodycznym do etologii jest Nauczanie etologii w liceach ogólnokształcących, liceach zawodowych i technikach Henryka Wiśniewskiego z Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy (Bydgoszcz 1992).

Jak wspomniano: w XX wieku pojawili się w dwóch ośrodkach pierwsi badacze polscy, którzy za swą główną specjalność przyjęli naukę o zachowaniu się zwierząt - w Warszawie i Krakowie. W Warszawie był to Romuald Minkiewicz, założyciel już w listopadzie 1918 Zakładu Biologii Ogólnej T-wa Nauk. W-wskiego, w 1919 afiliowanego przez nowo utworzony przy tym t-wie Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego, po przerwie wojennej restytuowany w 1947 pod nazwą Zakładu Biologii - w zlokalizowanym w Łodzi Państw. Instytucie Biologii Dośw. im. Nenckiego, który w 1952 pod starą nazwą przejęła nowo utworzona Polska Akademia Nauk. Przyjętym przez organizatora „zadaniem ogólnym badań prowadzonych w zakładzie [była] analiza stosunku organizmu jako całości do środowiska otaczającego, a więc analiza przystosowań czynnych: 1° tzw. morfologicznych (kształtu, barwy, wymiarów itd.); 2° , fizjologicznych (ruchów, rytmów wewnętrznych, procesów metabolicznych, wydzielniczych, wydalniczych itd.) oraz 3° , etologicznych lub psychologicznych (instynktów, nałogów, pamięci, orientacji w przestrzeni, stosunków z innymi organizmami, jak symbioza, naśladownictwo itp.).” Po odejściu w 1960 na emeryturę jego powojennego kierownika, Jana Dembowskiego, nowy szef, Stanisław Dryl (1922-1995) utworzył w obrębie Zakładu Pracownię Etologii Zwierząt, której pełnienie obowiązków kierownika powierzono Jerzemu Andrzejowi Chmurzyńskiemu (ur. 1929); prowadzono w niej badania nad orientacją przestrzenną błonkówek, etologią mrówek i zmysłem barw u owadów. Pracownia ta istniała w latach 1964-1970; rozwiązano ją wkrótce po reorganizacji Instytutu, w której Zakład Biologii przekształcono w Zakład Biologii Komórki, a pracowników rozdzielono po różnych pracowniach Zakładu Neurofizjologii (jedną z przyczyn takich decyzji, dokonanych pod naciskiem władz PAN, było uznawanie etologii za naukę „niepewną”, gdyż jej twórca Konrad Lorenz wypowiadał się przed wojną z sympatiami pronazistowskimi). Dopiero po dziesięciu latach starań udało się J.A. Chmurzyńskiemu doprowadzić do odtworzenia tę komórkę organizacyjną w ramach Zakładu Neurofizjologii, pod nazwą Pracowni Etologii, którą w latach 1985-1990 kierował Piotr Korda, po nim znów rolę tę ponownie pełni J.A. Chmurzyński.

W Krakowie, w 1923 (wg inych opracowań: w 1922 lub 1925 r.) Tadeusz Garbowski założył na Uniwersytecie Jagiellońskim Zakład Psychogenetyczny, po wojnie trzykrotnie przemianowywany [na Z. Psychologii i Etologii Zw., potem ZEiPZ] - istniejący do dziś pod nazwą Zakł. Zoopsychologii i Etologii Zwierząt. Kierował nim do przejścia na emeryturę, w 1935, po czym funkcję tę podjął Roman Józef Wojtusiak - z początku, do 1939 jako adiunkt - nieformalnie, po wojnie od 1945 do 1976 jako kierownik Zakładu (od 1948 profesor); po nim funkcję tę przejął do 1982 Bronisław Ferens (ur. 1912), a następnie - do 1986 r. Zofia Lenkiewicz (1920-1990). Po niej - do przejścia na emeryturę - kierownikiem był inny wychowanek prof. Wojtusiaka, Wincenty Harmata (ur. 1933).

Należy dodać, że w okresie powojennym przez ok. 20 lat istniała w Instytucie Ekologii PAN w Warszawie Pracownia Behawioru Zwierząt, kierowana przez ks. Włodzimierza Kałkowskiego, TJ (ur. 1911), również ucznia R.J. Wojtusiaka, będąca w istocie jego pracownią ad personam - i, jako taka - została zwinięta po jego odejściu na emeryturę. Od kilku natomiast lat istnieje w Instytucie Psychologicznym UW Zakład Psychologii Zwierząt, kierowany przez Jana Matysiaka, a niedawno na Wydz. Nauk o Zwierzętach (dawn. Zootechniki) SGGW powołano Pracownię Etologiczną pod kierunkiem Tadeusza Kalety. Nie brak też - ku naszemu zadowoleniu - zakładów i pracowni, w których badania etologiczne są uprawiane aktualnie.

Ale powróćmy do źródeł.

Obaj wspomniani założyciele placówek badawczych programowo zajmujących się zachowaniem się zwierząt byli ludźmi poniekąd wyjątkowymi, można by powiedzieć - ludźmi Renesansu. Wydaje się zresztą, że do dzisiaj wśród polskich etologów spotyka się więcej ludzi wszechstronnych, o humanistycznym 'zabarwieniu', niż w innych specjalnościach.

Tadeusz Garbowski (1869-1940) na przykład - zoolog i filozof - był też literatem, kompozytorem i malarzem, nie mówiąc o tym, że ukończył prawo. Był on uczniem m.in. B. Dybowskiego, C. Clausa i K. Grobbena. W 1903 został profesorem UJ; w latach 1904-1914 miał samodzielną pracownię w katedrze zoologii na UJ (którą po A. Wierzejskim od 1912 r. kierował M. Siedlecki). Wówczas jeszcze zajmował się anatomią zwierząt, mechaniką rozwoju i filogenetyką. Zainteresowanie się psychologią zwierząt wyrosło dopiero z jego późniejszej fascynacji filozofią przyrody, którą uprawiał od 1911 w Katedrze Filozofii Przyrody UJ - i w 1925 utworzył wspomniany już Zakład Psychogenetyczny. Prócz prac naukowych T. Garbowski publikował sonety - pod pseudonimem Leona Płoszowskiego; w 1904 - wspólnie z Elizą Orzeszkową - wydał pod pseudonimem Juliusza Romskiego powieść Ad astra, do której dostarczył pomysłu i większości materiału. Grał koncertowo i komponował; ilustrował też artystycznie prace naukowe (w czym przypominał M. Siedleckiego). Zginął z wyczerpania w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen - tym samym, w którym zmarł też M. Siedlecki i przebywał R.J. Wojtusiak do czasu wyratowania go stamtąd przez Karla von Frischa. Wszyscy oni trafili tam w wyniku osławionej „Sonderaktion Krakau”.

Sam Garbowski opublikował niewiele prac z zakresu psychologii zwierząt w latach 1935-1936; przeciwnie - Roman J. Wojtusiak, którego produkcja jest imponująca, zwłaszcza jeżeli dodać do niej robione pod jego kierunkiem niezmiernie liczne prace magisterskie. W ciągu jego 40-letniej pracy w zakładzie współpracowało z nim wielu badaczy, którzy często zasłynęli w innych dziedzinach; jak wiadomo kadrę naukową zakładu uniwersytecką określało ich pensum - Zakład Zoopsychologii nie miał zaś zajęć ze studentami niższych lat! Ze współpracowników Zakładu w różnych okresach należy wymienić choćby - ornitologa, Bronisława Ferensa (ur. 1912), Kazimierza Kowalskiego (ur. 1925), zoologa i paleontologa, a także zoologa Kazimierza Wodzickiego jun., po wojnie profesora uniwersytetu w Wellington na Nowej Zelandii. Pamięć należy się też o jego współpracowniczce Zofii Majlert (ur. 1917).

Romuald Minkiewicz (1878-1944) niemniej zasługuje na uwagę. Ten biolog i zoopsycholog był także działaczem społeczno-politycznym, namiętnym publicystą i literatem, pisującym pod pseudonimem Kazimierz Romin; zajmował się też krytyką literacką i plastyką. Studiował w Kazaniu, a także na stacji słodkowodnej w Bołogoje. Prace nad zachowaniem się zwierząt rozpoczął już w 1906 badaniami w stacjach oceanograficznych Roscoff, Villefranche i Monako. Interesował się tzw. wówczas tropizmami, 'synchromatyzmem' etologicznym, instynktem, uczeniem się żab i obyczajami błonkówek: grzebaczowatych i mrówek (jego ważna praca z tego zakresu spłonęła w 1939 w redakcji Polskiego Pisma Entomologicznego). Oprócz wspomnianej już pracy w Instytucie Nenckiego, R. Minkiewicz był w latach 1918-1939 profesorem Wolnej Wszechnicy Polskiej. Ponadto ogłaszał liczne artykuły polemiczne, polityczne i publicystyczne; pisał też wiersze i dramaty w stylistyce młodopolskiej. Zmarł w wyniku ran otrzymanych w Powstaniu Warszawskim.

---

[prace oryginalne nie wymienione w tekście:] O. Krzemienieński: Ein Beitrag zur Kenntnis der phototaktischen Bewegungen. Bull. int. Acad. Sci. Cracovie, 1909 Nr 9, ss. 859-871.

[opracowania:] Z. Maślankiewiczowa: Biologowie polscy. [„Biblioteczka Biologiczna” z. 6]. Lwów [1938]; R.J. Wojtusiak: Polski dorobek na polu zoopsychologii i etologii za lata 1953-1956. Przegl. zool., 1, 1957 z. 3, ss. 217-228; Idem: Osiągnięcia polskiej entomologii w zakresie etologii. Polsk. Pismo ent., 41, 1971 z. 4, ss. 733-746; Idem: Zoopsychologia i Etologia Zwierząt na Uniwersytecie Jagiellońskim. 60-lecie Zakładu Zoopsychologii i Etologii Zwierząt U.J. 1922-1982. Kraków 1985; J.A. Chmurzyński: Pracownia Etologii Zwierząt Zakładu Biologii Instytutu Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego PAN w Warszawie. Przegl. Zool., 10, 1966 N^(o) 2, pp. 165-174; Idem: Research on animal behaviour at the Nencki Institute of Experimental Biology. Acta Biol. Exp., 26, 1966 Nr 1, pp. 79-94; A. Pobojewska: Konrada Lorenza koncepcja genezy kultury. Zesz. Nauk. U Łódzk., ser. I, 1978 z. 24, ss. 21-39; Idem: Filozofia przyrodnika. Studia Filoz., 1980 Nr 11, ss. 147-162; Idem: Metodologia przyrodnika. Studia Filoz., 1982 Nr 1-2, ss. 77-92; K. Szewczyk: Model wrodzonego zachowania się zwierząt Wstęp do rekonstrukcji na podstawie pism Szkoły Lorenza-Tinbergena. Studia Filoz., 1980 Nr 2 (171), ss. 25-38; Idem: Popędy, rozum i kultura. Studia Filoz., 1980 Nr 3, ss. 95-105; Idem: Duch ludzki, kultura i cywilizacja w ujęciu Konrada Lorenza. Studia Filoz., 1984 Nr 10, ss. 83-95; St. Feliksiak: Słownik biologów polskich. Warszawa 1987; E. Kośmicki: Biologiczne koncepcje zachowania. Warszawa - Poznań 1986; Idem: Etologiczne i socjobiologiczne rozwinięcia teorii ewolucji. Poznań 1988; E.J. Godzińska i J.A. Chmurzyński: Perspektywy rozwoju etologii owadów i pajęczaków w Polsce na tle osiągnięć minionego czterdziestolecia. Wiad. ent., 8, 1989 z. 3-4, ss. 113-129; J.A. Chmurzyński: Biologiczne nauki behawioralne na przełomie wieków. Kosmos, 49, 2000, Nr 3 (248), pp. 363-374.

↑do góry